Verse 1
शुक्लपक्षे
śuklapakṣē
Śukla-pakṣa (the Bright Fortnight). During the waxing moon, the Śrī Sūkta is recited as the primary offering, invoking Lakṣmī-Śrī in her aspect of increase and fullness.
शुक्लपक्षे
शुक्लपक्षे
śuklapakṣē
Śukla-pakṣa (the Bright Fortnight). During the waxing moon, the Śrī Sūkta is recited as the primary offering, invoking Lakṣmī-Śrī in her aspect of increase and fullness.
हिर॑ण्यवर्णां॒ हरि॑णीं सु॒वर्ण॑रज॒तस्र॑जाम् ।
च॒न्द्रां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी-ञ्जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥ श्री.1 ॥
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्ष-स्स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑-विँ॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥ पु.1 ॥
hira̍ṇyavarṇā̠ṃ hari̍ṇīṃ su̠varṇa̍raja̠tasra̍jām ।
cha̠ndrāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī-ñjāta̍vēdō ma̠ āva̍ha ॥ śrī.1 ॥
sa̠hasra̍śīrṣā̠ puru̍ṣaḥ । sa̠ha̠srā̠kṣa-ssa̠hasra̍pāt ।
sa bhūmi̍ṃ vi̠śvatō̍ vṛ̠tvā । atya̍tiṣṭhaddaśāṅgu̠lam ॥ pu.1 ॥
O Jātaveda (the fire who knows all beings), bring to me Lakṣmī — golden-hued, shining as gold, adorned with garlands of gold and silver, moon-like, golden-luminous.
ता-म्म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्ष्मीमन॑पगा॒मिनी᳚म् ।
यस्यां॒ हिर॑ण्यं-विँ॒न्देय॒-ङ्गामश्व॒-म्पुरु॑षान॒हम् ॥ श्री.2 ॥
पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्वम्᳚ । यद्भू॒तं-यँच्च॒ भव्यम्᳚ ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नः । य॒दन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥ पु.2 ॥
tā-mma̠ āva̍ha̠ jāta̍vēdō la̠kṣmīmana̍pagā̠minī̎m ।
yasyā̠ṃ hira̍ṇyaṃ vi̠ndēya̠-ṅgāmaśva̠-mpuru̍ṣāna̠ham ॥ śrī.2 ॥
puru̍ṣa ē̠vēdagṃ sarvam̎ । yadbhū̠taṃ yachcha̠ bhavyam̎ ।
u̠tāmṛ̍ta̠tvasyēśā̍naḥ । ya̠dannē̍nāti̠rōha̍ti ॥ pu.2 ॥
O Jātaveda, bring to me that Lakṣmī who never departs — through whose grace I shall find gold, cattle, horses, and progeny.
अ॒श्व॒पू॒र्वां र॑थम॒ध्यां ह॒स्तिना॑दप्र॒बोधि॑नीम् ।
श्रिय॑-न्दे॒वीमुप॑ह्वये॒ श्रीर्मा॑दे॒वीर्जु॑षताम् ॥ श्री.3 ॥
ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो᳚-ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृत॑-न्दि॒वि ॥ पु.3 ॥
a̠śva̠pū̠rvāṃ ra̍thama̠dhyāṃ ha̠stinā̍dapra̠bōdhi̍nīm ।
śriya̍-ndē̠vīmupa̍hvayē̠ śrīrmā̍dē̠vīrju̍ṣatām ॥ śrī.3 ॥
ē̠tāvā̍nasya mahi̠mā । atō̠ jyāyāg̍ścha̠ pūru̍ṣaḥ ।
pādō̎-'sya̠ viśvā̍ bhū̠tāni̍ । tri̠pāda̍syā̠mṛta̍-ndi̠vi ॥ pu.3 ॥
I invoke the Goddess Śrī — she who is preceded by horses, surrounded by chariots in her procession, and heralded by the trumpeting of elephants. May the Goddess Śrī take delight in me.
कां॒ सो᳚स्मि॒तां हिर॑ण्यप्रा॒कारा॑मा॒र्द्रा-ञ्ज्वल॑न्ती-न्तृ॒प्ता-न्त॒र्पय॑न्तीम् ।
प॒द्मे॒ स्थि॒ता-म्प॒द्मव॑र्णा॒-न्तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥ श्री.4 ॥
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः । पादो᳚-ऽस्ये॒हा-ऽऽभ॑वा॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥ पु.4 ॥
kā̠ṃ sō̎smi̠tāṃ hira̍ṇyaprā̠kārā̍mā̠rdrā-ñjvala̍ntī-ntṛ̠ptā-nta̠rpaya̍ntīm ।
pa̠dmē̠ sthi̠tā-mpa̠dmava̍rṇā̠-ntāmi̠hōpa̍hvayē̠ śriyam ॥ śrī.4 ॥
tri̠pādū̠rdhva udai̠tpuru̍ṣaḥ । pādō̎-'syē̠hā-''bha̍vā̠tpuna̍ḥ ।
tatō̠ viṣva̠ṅvya̍krāmat । sā̠śa̠nā̠na̠śa̠nē a̠bhi ॥ pu.4 ॥
I invoke here that Śrī — the radiant Ka (pure consciousness), smiling gently, surrounded by a golden enclosure, moist with compassion, blazing with light, fully content and satisfaction-giving, standing on the lotus, of lotus-hue.
च॒न्द्रा-म्प्र॑भा॒सां-यँ॒शसा॒ ज्वल॑न्तीं॒ श्रियं॑-लोँ॒के दे॒वजु॑ष्टामुदा॒राम् ।
ता-म्प॒द्मिनी॑मीं॒ शर॑णम॒ह-म्प्रप॑द्ये-ऽल॒क्ष्मीर्मे॑ नश्यता॒-न्त्वां-वृँ॑णे ॥ श्री.5 ॥
तस्मा᳚द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ पु.5 ॥
cha̠ndrā-mpra̍bhā̠sāṃ ya̠śasā̠ jvala̍ntī̠ṃ śriya̍ṃ lō̠kē dē̠vaju̍ṣṭāmudā̠rām ।
tā-mpa̠dminī̍mī̠ṃ śara̍ṇama̠ha-mprapa̍dyē-'la̠kṣmīrmē̍ naśyatā̠-ntvāṃ vṛ̍ṇē ॥ śrī.5 ॥
tasmā̎dvi̠rāḍa̍jāyata । vi̠rājō̠ adhi̠ pūru̍ṣaḥ ।
sa jā̠tō atya̍richyata । pa̠śchādbhūmi̠mathō̍ pu̠raḥ ॥ pu.5 ॥
I take refuge in that Śrī — moon-like, luminous, blazing with glory, adored by gods in the world, magnanimous, bearing the lotus, born from the Milk Ocean.
आ॒दि॒त्यव॑र्णे॒ तप॒सो-ऽधि॑जा॒तो वन॒स्पति॒स्तव॑ वृ॒क्षो-ऽथ बि॒ल्वः ।
तस्य॒ फला॑नि॒ तप॒सा नु॑दन्तु मा॒यान्त॑रा॒याश्च॑ बा॒ह्या अ॑ल॒क्ष्मीः ॥ श्री.6 ॥
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा᳚ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यम्᳚ । ग्री॒ष्म इ॒ध्मश्श॒रद्ध॒विः ॥ पु.6 ॥
ā̠di̠tyava̍rṇē̠ tapa̠sō-'dhi̍jā̠tō vana̠spati̠stava̍ vṛ̠kṣō-'tha bi̠lvaḥ ।
tasya̠ phalā̍ni̠ tapa̠sā nu̍dantu mā̠yānta̍rā̠yāścha̍ bā̠hyā a̍la̠kṣmīḥ ॥ śrī.6 ॥
yatpuru̍ṣēṇa ha̠viṣā̎ । dē̠vā ya̠jñamata̍nvata ।
va̠sa̠ntō a̍syāsī̠dājyam̎ । grī̠ṣma i̠dhmaśśa̠raddha̠viḥ ॥ pu.6 ॥
O Goddess of solar hue, the bilva tree — the forest-tree that sprang from your tapas — may its fruits by your power drive away Alakṣmī, both the inner obstacle of māyā and the outer.
उपै॑तु॒ मा-न्दे॑वस॒खः की॒र्तिश्च॒ मणि॑ना स॒ह ।
प्रा॒दु॒र्भू॒तो-ऽस्मि॑ राष्ट्रे॒-ऽस्मिन् की॒र्तिमृ॑द्धि-न्द॒दातु॑ मे ॥ श्री.7 ॥
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धयः॑ । त्रि-स्स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञ-न्त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒न्पुरु॑ष-म्प॒शुम् ॥ पु.7 ॥
upai̍tu̠ mā-ndē̍vasa̠khaḥ kī̠rtiścha̠ maṇi̍nā sa̠ha ।
prā̠du̠rbhū̠tō-'smi̍ rāṣṭrē̠-'smin kī̠rtimṛ̍ddhi-nda̠dātu̍ mē ॥ śrī.7 ॥
sa̠ptāsyā̍sanpari̠dhaya̍ḥ । tri-ssa̠pta sa̠midha̍ḥ kṛ̠tāḥ ।
dē̠vā yadya̠jña-nta̍nvā̠nāḥ । aba̍dhna̠npuru̍ṣa-mpa̠śum ॥ pu.7 ॥
May the divine companion (Deva-sakha) and Glory come to me, along with the jewel. I have appeared in this realm — may he grant me fame and prosperity.
क्षुत्पि॑पा॒साम॑ला-ञ्ज्ये॒ष्ठाम॑ल॒क्ष्मी-न्ना॑शया॒म्यहम् ।
अभू॑ति॒मस॑मृद्धि॒-ञ्च सर्वा॒-न्निर्णु॑द मे॒ गृहा॑त् ॥ श्री.8 ॥
तं-यँ॒ज्ञ-म्ब॒र्हिषि॒ प्रौक्षन्॑ । पुरु॑ष-ञ्जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अय॑जन्त । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥ पु.8 ॥
kṣutpi̍pā̠sāma̍lā-ñjyē̠ṣṭhāma̍la̠kṣmī-nnā̍śayā̠myaham ।
abhū̍ti̠masa̍mṛddhi̠-ñcha sarvā̠-nnirṇu̍da mē̠ gṛhā̍t ॥ śrī.8 ॥
taṃ ya̠jña-mba̠rhiṣi̠ praukṣan̍ । puru̍ṣa-ñjā̠tama̍gra̠taḥ ।
tēna̍ dē̠vā aya̍janta । sā̠dhyā ṛṣa̍yaścha̠ yē ॥ pu.8 ॥
I destroy the elder sister Alakṣmī, who is defiled by hunger and thirst. Drive away from my home every form of non-being and poverty.
ग॒न्ध॒द्वा॒रा-न्दु॑राध॒र्षा॒-न्नि॒त्यपु॑ष्टा-ङ्करी॒षिणी᳚म् ।
ई॒श्वरी॑ग्ं सर्व॑भूता॒ना॒-न्तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥ श्री.9 ॥
तस्मा᳚द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । सम्भृ॑त-म्पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूग्स्ताग्श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥ पु.9 ॥
ga̠ndha̠dvā̠rā-ndu̍rādha̠rṣā̠-nni̠tyapu̍ṣṭā-ṅkarī̠ṣiṇī̎m ।
ī̠śvarī̍gṃ sarva̍bhūtā̠nā̠-ntāmi̠hōpa̍hvayē̠ śriyam ॥ śrī.9 ॥
tasmā̎dya̠jñātsa̍rva̠huta̍ḥ । sambhṛ̍ta-mpṛṣadā̠jyam ।
pa̠śūgstāgścha̍krē vāya̠vyān̍ । ā̠ra̠ṇyāngrā̠myāścha̠ yē ॥ pu.9 ॥
I invoke here that Śrī — approachable through fragrance, unconquerable, ever full and flourishing, dwelling in the cowpen, the sovereign of all beings.
मन॑सः॒ काम॒माकू॑तिं-वाँ॒च-स्स॒त्यम॑शीमहि ।
प॒शू॒नां रू॒पमन्न॑स्य॒ मयि॒ श्री-श्श्र॑यतां॒-यँशः॑ ॥ श्री.10 ॥
तस्मा᳚द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋच॒-स्सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥ पु.10 ॥
mana̍sa̠ḥ kāma̠mākū̍tiṃ vā̠cha-ssa̠tyama̍śīmahi ।
pa̠śū̠nāṃ rū̠pamanna̍sya̠ mayi̠ śrī-śśra̍yatā̠ṃ yaśa̍ḥ ॥ śrī.10 ॥
tasmā̎dya̠jñātsa̍rva̠huta̍ḥ । ṛcha̠-ssāmā̍ni jajñirē ।
Chandāg̍ṃsi jajñirē̠ tasmā̎t । yaju̠stasmā̍dajāyata ॥ pu.10 ॥
May we obtain the desire of the mind, the earnest intention, the truth of speech. May the forms of cattle, the essence of food be ours. May Śrī and glory take up residence in me.
क॒र्दमे॑न प्र॑जाभू॒ता॒ म॒यि॒ सम्भ॑व क॒र्दम ।
श्रियं॑-वाँ॒सय॑ मे कु॒ले मा॒तर॑-म्पद्म॒मालि॑नीम् ॥ श्री.11 ॥
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । तस्मा᳚ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥ पु.11 ॥
ka̠rdamē̍na pra̍jābhū̠tā̠ ma̠yi̠ sambha̍va ka̠rdama ।
śriya̍ṃ vā̠saya̍ mē ku̠lē mā̠tara̍-mpadma̠māli̍nīm ॥ śrī.11 ॥
tasmā̠daśvā̍ ajāyanta । yē kē chō̍bha̠yāda̍taḥ ।
gāvō̍ ha jajñirē̠ tasmā̎t । tasmā̎jjā̠tā a̍jā̠vaya̍ḥ ॥ pu.11 ॥
Through Kardama, through whom all progeny arise, be born in me, O Kardama. Establish in my family Śrī, the Mother who wears a lotus garland.
आपः॑ सृ॒जन्तु॑ स्नि॒ग्धा॒नि॒ चि॒क्ली॒त व॑स मे॒ गृहे ।
नि च॑ दे॒वी-म्मा॒तरं॒ श्रियं॑-वाँ॒सय॑ मे कु॒ले ॥ श्री.12 ॥
यत्पुरु॑षं॒-व्यँ॑दधुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन्न् ।
मुख॒-ङ्किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते ॥ पु.12 ॥
āpa̍-ssṛ̠jantu̍ sni̠gdhā̠ni̠ chi̠klī̠ta va̍sa mē̠ gṛhē ।
ni cha̍ dē̠vī-mmā̠tara̠ṃ śriya̍ṃ vā̠saya̍ mē ku̠lē ॥ śrī.12 ॥
yatpuru̍ṣa̠ṃ vya̍dadhuḥ । ka̠ti̠dhā vya̍kalpayann ।
mukha̠-ṅkima̍sya̠ kau bā̠hū । kāvū̠rū pādā̍vuchyētē ॥ pu.12 ॥
May the waters bring forth what is nourishing and smooth. O Ciklīta, dwell in my house. Establish the Goddess-Mother Śrī in my lineage.
आ॒र्द्रा-म्पु॒ष्करि॑णी-म्पु॒ष्टि॒-म्पि॒ङ्ग॒ला-म्प॑द्ममा॒लिनीम्।
च॒न्द्रां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी-ञ्जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥ श्री.13 ॥
ब्रा॒ह्म॒णो᳚-ऽस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायत ॥ पु.13 ॥
ā̠rdrā-mpu̠ṣkari̍ṇī-mpu̠ṣṭi̠-mpi̠ṅga̠lā-mpa̍dmamā̠linīm।
cha̠ndrāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī-ñjāta̍vēdō ma̠ āva̍ha ॥ śrī.13 ॥
brā̠hma̠ṇō̎-'sya̠ mukha̍māsīt । bā̠hū rā̍ja̠nya̍ḥ kṛ̠taḥ ।
ū̠rū tada̍sya̠ yadvaiśya̍ḥ । pa̠dbhyāgṃ śū̠drō a̍jāyata ॥ pu.13 ॥
O Jātaveda, bring to me Lakṣmī — the moist and tender one, dweller of the lotus-pool, nourishing, golden-hued, wearing a lotus garland, moon-like, golden-radiant.
आ॒र्द्रां-यँः॒ करि॑णीं-यँ॒ष्टिं॒ सु॒व॒र्णां हे॑ममा॒लिनीम् ।
सू॒र्यां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी॒-ञ्जात॑वेदो म॒ आवह ॥ श्री.14 ॥
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒-स्सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥ पु.14 ॥
ā̠rdrāṃ ya̠ḥ kari̍ṇīṃ ya̠ṣṭi̠ṃ su̠va̠rṇāṃ hē̍mamā̠linīm ।
sū̠ryāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī̠-ñjāta̍vēdō ma̠ āvaha ॥ śrī.14 ॥
cha̠ndramā̠ mana̍sō jā̠taḥ । chakṣō̠-ssūryō̍ ajāyata ।
mukhā̠dindra̍śchā̠gniścha̍ । prā̠ṇādvā̠yura̍jāyata ॥ pu.14 ॥
O Jātaveda, bring to me Lakṣmī — the tender one, graceful as an elephant-cow, svelte and golden, wearing golden garlands, solar and golden-radiant.
ता-म्म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्ष्मीमन॑पगा॒मिनी᳚म् ।
यस्यां॒ हि॑रण्य॒-म्प्रभू॑त॒-ङ्गावो॑ दा॒स्यो-ऽश्वा᳚न्वि॒न्देय॒-म्पुरु॑षान॒हम् ॥ श्री.15 ॥
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौ-स्सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्या-म्भूमि॒र्दिश॒-श्श्रोत्रा᳚त् । तथा॑ लो॒काग्ं अ॑कल्पयन्न् ॥ पु.15 ॥
tā-mma̠ āva̍ha̠ jāta̍vēdō la̠kṣmīmana̍pagā̠minī̎m ।
yasyā̠ṃ hi̍raṇya̠-mprabhū̍ta̠-ṅgāvō̍ dā̠syō-'śvā̎nvi̠ndēya̠-mpuru̍ṣāna̠ham ॥ śrī.15 ॥
nābhyā̍ āsīda̠ntari̍kṣam । śī̠rṣṇō dyau-ssama̍vartata ।
pa̠dbhyā-mbhūmi̠rdiśa̠-śśrōtrā̎t । tathā̍ lō̠kāgṃ a̍kalpayann ॥ pu.15 ॥
O Jātaveda, bring to me that ever-present Lakṣmī — through whose grace may I have abundant gold, cattle, servants, and horses.
कृष्णपक्षे
kṛṣṇapakṣē
Kṛṣṇa-pakṣa (the Dark Fortnight). During the waning moon, the Puruṣa Sūkta is recited as the primary offering, invoking the universal Puruṣa in his aspect of cosmic self-offering.
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्ष-स्स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑-विँ॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥ पु.1 ॥
हिर॑ण्यवर्णां॒ हरि॑णीं सु॒वर्ण॑रज॒तस्र॑जाम् ।
च॒न्द्रां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी-ञ्जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥ श्री.1 ॥
sa̠hasra̍śīrṣā̠ puru̍ṣaḥ । sa̠ha̠srā̠kṣa-ssa̠hasra̍pāt ।
sa bhūmi̍ṃ vi̠śvatō̍ vṛ̠tvā । atya̍tiṣṭhaddaśāṅgu̠lam ॥ pu.1 ॥
hira̍ṇyavarṇā̠ṃ hari̍ṇīṃ su̠varṇa̍raja̠tasra̍jām ।
cha̠ndrāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī-ñjāta̍vēdō ma̠ āva̍ha ॥ śrī.1 ॥
The Puruṣa has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. Having pervaded the earth on all sides, he stands beyond by ten fingers' breadth.
पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्वम्᳚ । यद्भू॒तं-यँच्च॒ भव्यम्᳚ ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नः । य॒दन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥ पु.2 ॥
ता-म्म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्ष्मीमन॑पगा॒मिनी᳚म् ।
यस्यां॒ हिर॑ण्यं-विँ॒न्देय॒-ङ्गामश्व॒-म्पुरु॑षान॒हम् ॥ श्री.2 ॥
puru̍ṣa ē̠vēdagṃ sarvam̎ । yadbhū̠taṃ yachcha̠ bhavyam̎ ।
u̠tāmṛ̍ta̠tvasyēśā̍naḥ । ya̠dannē̍nāti̠rōha̍ti ॥ pu.2 ॥
tā-mma̠ āva̍ha̠ jāta̍vēdō la̠kṣmīmana̍pagā̠minī̎m ।
yasyā̠ṃ hira̍ṇyaṃ vi̠ndēya̠-ṅgāmaśva̠-mpuru̍ṣāna̠ham ॥ śrī.2 ॥
The Puruṣa alone is all this — what has been and what shall be. He is indeed the lord of immortality, and also of what grows through food.
ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो᳚-ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृत॑-न्दि॒वि ॥ पु.3 ॥
अ॒श्व॒पू॒र्वां र॑थम॒ध्यां ह॒स्तिना॑दप्र॒बोधि॑नीम् ।
श्रिय॑-न्दे॒वीमुप॑ह्वये॒ श्रीर्मा॑दे॒वीर्जु॑षताम् ॥ श्री.3 ॥
ē̠tāvā̍nasya mahi̠mā । atō̠ jyāyāg̍ścha̠ pūru̍ṣaḥ ।
pādō̎-'sya̠ viśvā̍ bhū̠tāni̍ । tri̠pāda̍syā̠mṛta̍-ndi̠vi ॥ pu.3 ॥
a̠śva̠pū̠rvāṃ ra̍thama̠dhyāṃ ha̠stinā̍dapra̠bōdhi̍nīm ।
śriya̍-ndē̠vīmupa̍hvayē̠ śrīrmā̍dē̠vīrju̍ṣatām ॥ śrī.3 ॥
Such is the extent of his greatness; yet the Puruṣa is greater still. All beings are but one quarter of him; his three quarters are the immortal in heaven.
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः । पादो᳚-ऽस्ये॒हा-ऽऽभ॑वा॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥ पु.4 ॥
कां॒ सो᳚स्मि॒तां हिर॑ण्यप्रा॒कारा॑मा॒र्द्रा-ञ्ज्वल॑न्ती-न्तृ॒प्ता-न्त॒र्पय॑न्तीम् ।
प॒द्मे॒ स्थि॒ता-म्प॒द्मव॑र्णा॒-न्तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥ श्री.4 ॥
tri̠pādū̠rdhva udai̠tpuru̍ṣaḥ । pādō̎-'syē̠hā-''bha̍vā̠tpuna̍ḥ ।
tatō̠ viṣva̠ṅvya̍krāmat । sā̠śa̠nā̠na̠śa̠nē a̠bhi ॥ pu.4 ॥
kā̠ṃ sō̎smi̠tāṃ hira̍ṇyaprā̠kārā̍mā̠rdrā-ñjvala̍ntī-ntṛ̠ptā-nta̠rpaya̍ntīm ।
pa̠dmē̠ sthi̠tā-mpa̠dmava̍rṇā̠-ntāmi̠hōpa̍hvayē̠ śriyam ॥ śrī.4 ॥
Three quarters of the Puruṣa rose upward; one quarter of him came here again. From there he spread in all directions — over what eats and what does not eat.
तस्मा᳚द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ पु.5 ॥
च॒न्द्रा-म्प्र॑भा॒सां-यँ॒शसा॒ ज्वल॑न्तीं॒ श्रियं॑-लोँ॒के दे॒वजु॑ष्टामुदा॒राम् ।
ता-म्प॒द्मिनी॑मीं॒ शर॑णम॒ह-म्प्रप॑द्ये-ऽल॒क्ष्मीर्मे॑ नश्यता॒-न्त्वां-वृँ॑णे ॥ श्री.5 ॥
tasmā̎dvi̠rāḍa̍jāyata । vi̠rājō̠ adhi̠ pūru̍ṣaḥ ।
sa jā̠tō atya̍richyata । pa̠śchādbhūmi̠mathō̍ pu̠raḥ ॥ pu.5 ॥
cha̠ndrā-mpra̍bhā̠sāṃ ya̠śasā̠ jvala̍ntī̠ṃ śriya̍ṃ lō̠kē dē̠vaju̍ṣṭāmudā̠rām ।
tā-mpa̠dminī̍mī̠ṃ śara̍ṇama̠ha-mprapa̍dyē-'la̠kṣmīrmē̍ naśyatā̠-ntvāṃ vṛ̍ṇē ॥ śrī.5 ॥
From that (primordial Puruṣa) Virāṭ was born; from Virāṭ the Puruṣa (as cosmic person) was born. When born, he extended beyond — both the earth behind and before.
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा᳚ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यम्᳚ । ग्री॒ष्म इ॒ध्मश्श॒रद्ध॒विः ॥ पु.6 ॥
आ॒दि॒त्यव॑र्णे॒ तप॒सो-ऽधि॑जा॒तो वन॒स्पति॒स्तव॑ वृ॒क्षो-ऽथ बि॒ल्वः ।
तस्य॒ फला॑नि॒ तप॒सा नु॑दन्तु मा॒यान्त॑रा॒याश्च॑ बा॒ह्या अ॑ल॒क्ष्मीः ॥ श्री.6 ॥
yatpuru̍ṣēṇa ha̠viṣā̎ । dē̠vā ya̠jñamata̍nvata ।
va̠sa̠ntō a̍syāsī̠dājyam̎ । grī̠ṣma i̠dhmaśśa̠raddha̠viḥ ॥ pu.6 ॥
ā̠di̠tyava̍rṇē̠ tapa̠sō-'dhi̍jā̠tō vana̠spati̠stava̍ vṛ̠kṣō-'tha bi̠lvaḥ ।
tasya̠ phalā̍ni̠ tapa̠sā nu̍dantu mā̠yānta̍rā̠yāścha̍ bā̠hyā a̍la̠kṣmīḥ ॥ śrī.6 ॥
When the gods extended the sacrifice with the Puruṣa as the oblation, spring was the clarified butter (ghee), summer was the kindling, autumn was the offering.
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धयः॑ । त्रि-स्स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञ-न्त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒न्पुरु॑ष-म्प॒शुम् ॥ पु.7 ॥
उपै॑तु॒ मा-न्दे॑वस॒खः की॒र्तिश्च॒ मणि॑ना स॒ह ।
प्रा॒दु॒र्भू॒तो-ऽस्मि॑ राष्ट्रे॒-ऽस्मिन् की॒र्तिमृ॑द्धि-न्द॒दातु॑ मे ॥ श्री.7 ॥
sa̠ptāsyā̍sanpari̠dhaya̍ḥ । tri-ssa̠pta sa̠midha̍ḥ kṛ̠tāḥ ।
dē̠vā yadya̠jña-nta̍nvā̠nāḥ । aba̍dhna̠npuru̍ṣa-mpa̠śum ॥ pu.7 ॥
upai̍tu̠ mā-ndē̍vasa̠khaḥ kī̠rtiścha̠ maṇi̍nā sa̠ha ।
prā̠du̠rbhū̠tō-'smi̍ rāṣṭrē̠-'smin kī̠rtimṛ̍ddhi-nda̠dātu̍ mē ॥ śrī.7 ॥
Seven were the enclosing poles; three-times-seven the fuel-sticks prepared. When the gods, performing the sacrifice, bound the Puruṣa as the sacrificial animal —
तं-यँ॒ज्ञ-म्ब॒र्हिषि॒ प्रौक्षन्॑ । पुरु॑ष-ञ्जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अय॑जन्त । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥ पु.8 ॥
क्षुत्पि॑पा॒साम॑ला-ञ्ज्ये॒ष्ठाम॑ल॒क्ष्मी-न्ना॑शया॒म्यहम् ।
अभू॑ति॒मस॑मृद्धि॒-ञ्च सर्वा॒-न्निर्णु॑द मे॒ गृहा॑त् ॥ श्री.8 ॥
taṃ ya̠jña-mba̠rhiṣi̠ praukṣan̍ । puru̍ṣa-ñjā̠tama̍gra̠taḥ ।
tēna̍ dē̠vā aya̍janta । sā̠dhyā ṛṣa̍yaścha̠ yē ॥ pu.8 ॥
kṣutpi̍pā̠sāma̍lā-ñjyē̠ṣṭhāma̍la̠kṣmī-nnā̍śayā̠myaham ।
abhū̍ti̠masa̍mṛddhi̠-ñcha sarvā̠-nnirṇu̍da mē̠ gṛhā̍t ॥ śrī.8 ॥
They consecrated the sacrifice on the sacrificial grass with the Puruṣa who had been born first. With him the gods performed the sacrifice — as did the Sādhyas and the ancient seers.
तस्मा᳚द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । सम्भृ॑त-म्पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूग्स्ताग्श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥ पु.9 ॥
ग॒न्ध॒द्वा॒रा-न्दु॑राध॒र्षा॒-न्नि॒त्यपु॑ष्टा-ङ्करी॒षिणी᳚म् ।
ई॒श्वरी॑ग्ं सर्व॑भूता॒ना॒-न्तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥ श्री.9 ॥
tasmā̎dya̠jñātsa̍rva̠huta̍ḥ । sambhṛ̍ta-mpṛṣadā̠jyam ।
pa̠śūgstāgścha̍krē vāya̠vyān̍ । ā̠ra̠ṇyāngrā̠myāścha̠ yē ॥ pu.9 ॥
ga̠ndha̠dvā̠rā-ndu̍rādha̠rṣā̠-nni̠tyapu̍ṣṭā-ṅkarī̠ṣiṇī̎m ।
ī̠śvarī̍gṃ sarva̍bhūtā̠nā̠-ntāmi̠hōpa̍hvayē̠ śriyam ॥ śrī.9 ॥
From that total sacrifice was gathered curdled-butter (pṛṣadājya). He fashioned from it the creatures of the air — both the wild forest animals and the village ones.
तस्मा᳚द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋच॒-स्सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥ पु.10 ॥
मन॑सः॒ काम॒माकू॑तिं-वाँ॒च-स्स॒त्यम॑शीमहि ।
प॒शू॒नां रू॒पमन्न॑स्य॒ मयि॒ श्री-श्श्र॑यतां॒-यँशः॑ ॥ श्री.10 ॥
tasmā̎dya̠jñātsa̍rva̠huta̍ḥ । ṛcha̠-ssāmā̍ni jajñirē ।
Chandāg̍ṃsi jajñirē̠ tasmā̎t । yaju̠stasmā̍dajāyata ॥ pu.10 ॥
mana̍sa̠ḥ kāma̠mākū̍tiṃ vā̠cha-ssa̠tyama̍śīmahi ।
pa̠śū̠nāṃ rū̠pamanna̍sya̠ mayi̠ śrī-śśra̍yatā̠ṃ yaśa̍ḥ ॥ śrī.10 ॥
From that total sacrifice the Ṛk-verses and the Sāmans were born. The metres were born from it; the Yajus was born from it.
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । तस्मा᳚ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥ पु.11 ॥
क॒र्दमे॑न प्र॑जाभू॒ता॒ म॒यि॒ सम्भ॑व क॒र्दम ।
श्रियं॑-वाँ॒सय॑ मे कु॒ले मा॒तर॑-म्पद्म॒मालि॑नीम् ॥ श्री.11 ॥
tasmā̠daśvā̍ ajāyanta । yē kē chō̍bha̠yāda̍taḥ ।
gāvō̍ ha jajñirē̠ tasmā̎t । tasmā̎jjā̠tā a̍jā̠vaya̍ḥ ॥ pu.11 ॥
ka̠rdamē̍na pra̍jābhū̠tā̠ ma̠yi̠ sambha̍va ka̠rdama ।
śriya̍ṃ vā̠saya̍ mē ku̠lē mā̠tara̍-mpadma̠māli̍nīm ॥ śrī.11 ॥
From that (sacrifice) horses were born, and all creatures that have teeth on both jaws. Cattle were born from that; from that goats and sheep were born.
यत्पुरु॑षं॒-व्यँ॑दधुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन्न् ।
मुख॒-ङ्किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते ॥ पु.12 ॥
आपः॑ सृ॒जन्तु॑ स्नि॒ग्धा॒नि॒ चि॒क्ली॒त व॑स मे॒ गृहे ।
नि च॑ दे॒वी-म्मा॒तरं॒ श्रियं॑-वाँ॒सय॑ मे कु॒ले ॥ श्री.12 ॥
yatpuru̍ṣa̠ṃ vya̍dadhuḥ । ka̠ti̠dhā vya̍kalpayann ।
mukha̠-ṅkima̍sya̠ kau bā̠hū । kāvū̠rū pādā̍vuchyētē ॥ pu.12 ॥
āpa̍-ssṛ̠jantu̍ sni̠gdhā̠ni̠ chi̠klī̠ta va̍sa mē̠ gṛhē ।
ni cha̍ dē̠vī-mmā̠tara̠ṃ śriya̍ṃ vā̠saya̍ mē ku̠lē ॥ śrī.12 ॥
When they divided the Puruṣa — into how many parts did they arrange him? What is his mouth? What are his two arms called? What are his thighs and feet?
ब्रा॒ह्म॒णो᳚-ऽस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायत ॥ पु.13 ॥
आ॒र्द्रा-म्पु॒ष्करि॑णी-म्पु॒ष्टि॒-म्पि॒ङ्ग॒ला-म्प॑द्ममा॒लिनीम्।
च॒न्द्रां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी-ञ्जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥ श्री.13 ॥
brā̠hma̠ṇō̎-'sya̠ mukha̍māsīt । bā̠hū rā̍ja̠nya̍ḥ kṛ̠taḥ ।
ū̠rū tada̍sya̠ yadvaiśya̍ḥ । pa̠dbhyāgṃ śū̠drō a̍jāyata ॥ pu.13 ॥
ā̠rdrā-mpu̠ṣkari̍ṇī-mpu̠ṣṭi̠-mpi̠ṅga̠lā-mpa̍dmamā̠linīm।
cha̠ndrāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī-ñjāta̍vēdō ma̠ āva̍ha ॥ śrī.13 ॥
The Brāhmaṇa was his mouth; the Rājanya (Kṣatriya) was made his two arms. His thighs became the Vaiśya; from his feet the Śūdra was born.
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒-स्सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥ पु.14 ॥
आ॒र्द्रां-यँः॒ करि॑णीं-यँ॒ष्टिं॒ सु॒व॒र्णां हे॑ममा॒लिनीम् ।
सू॒र्यां हि॒रण्म॑यीं-लँ॒क्ष्मी॒-ञ्जात॑वेदो म॒ आवह ॥ श्री.14 ॥
cha̠ndramā̠ mana̍sō jā̠taḥ । chakṣō̠-ssūryō̍ ajāyata ।
mukhā̠dindra̍śchā̠gniścha̍ । prā̠ṇādvā̠yura̍jāyata ॥ pu.14 ॥
ā̠rdrāṃ ya̠ḥ kari̍ṇīṃ ya̠ṣṭi̠ṃ su̠va̠rṇāṃ hē̍mamā̠linīm ।
sū̠ryāṃ hi̠raṇma̍yīṃ la̠kṣmī̠-ñjāta̍vēdō ma̠ āvaha ॥ śrī.14 ॥
From his mind the Moon was born; from his eye the Sun was born. From his mouth came Indra and Agni; from his breath Vāyu was born.
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौ-स्सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्या-म्भूमि॒र्दिश॒-श्श्रोत्रा᳚त् । तथा॑ लो॒काग्ं अ॑कल्पयन्न् ॥ पु.15 ॥
ता-म्म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्ष्मीमन॑पगा॒मिनी᳚म् ।
यस्यां॒ हि॑रण्य॒-म्प्रभू॑त॒-ङ्गावो॑ दा॒स्यो-ऽश्वा᳚न्वि॒न्देय॒-म्पुरु॑षान॒हम् ॥ श्री.15 ॥
nābhyā̍ āsīda̠ntari̍kṣam । śī̠rṣṇō dyau-ssama̍vartata ।
pa̠dbhyā-mbhūmi̠rdiśa̠-śśrōtrā̎t । tathā̍ lō̠kāgṃ a̍kalpayann ॥ pu.15 ॥
tā-mma̠ āva̍ha̠ jāta̍vēdō la̠kṣmīmana̍pagā̠minī̎m ।
yasyā̠ṃ hi̍raṇya̠-mprabhū̍ta̠-ṅgāvō̍ dā̠syō-'śvā̎nvi̠ndēya̠-mpuru̍ṣāna̠ham ॥ śrī.15 ॥
From his navel the atmosphere (mid-space) was born; from his head the sky came into being; from his feet the earth; from his ear the directions. Thus they fashioned the worlds.