Verse 1
याज्ञवल्क्यकृत सरस्वती स्तवम्
yājñavalkyakṛta sarasvatī stavam
Title: The Sarasvatī Praise composed by Yājñavalkya (from the Śrī Devī Bhāgavata Mahāpurāṇa, Ninth Skandha, Fifth Chapter).
याज्ञवल्क्यकृत सरस्वती स्तवम्
yājñavalkyakṛta sarasvatī stavam
Title: The Sarasvatī Praise composed by Yājñavalkya (from the Śrī Devī Bhāgavata Mahāpurāṇa, Ninth Skandha, Fifth Chapter).
याज्ञवल्क्य उवाच
कृपां कुरु जगन्मातर्-मामेवं हततेजसम् ।
गुरुशापात् स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम् ॥ 1 ॥
yājñavalkya uvācha
kṛpāṃ kuru jaganmātar-māmēvaṃ hatatējasam ।
guruśāpāt smṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ cha duḥkhitam ॥ 1 ॥
[Verse 1:] Yājñavalkya spoke: O Mother of all worlds — show grace to me who have been thus robbed of my brilliance, who have lost my memory by the guru's curse, who am devoid of learning, and who am sorrowful.
ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्य प्रबोधिनीम् ।
ग्रन्थकर्तृत्व शक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ॥ 2 ॥
jñānaṃ dēhi smṛtiṃ vidyāṃ śaktiṃ śiṣya prabōdhinīm ।
granthakartṛtva śaktiṃ cha suśiṣyaṃ supratiṣṭhitam ॥ 2 ॥
[Verse 2:] Grant me knowledge, memory, and learning; the power to enlighten disciples; the power of authorship [of great works]; a good and well-established disciple.
प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ।
लुप्तं सर्वं दैव योगा-न्नवीभूतं पुनः कुरु ॥ 3 ॥
pratibhāṃ satsabhāyāṃ cha vichārakṣamatāṃ śubhām ।
luptaṃ sarvaṃ daiva yōgā-nnavībhūtaṃ punaḥ kuru ॥ 3 ॥
[Verse 3:] Grant me poetic genius in the assembly of the learned, and the auspicious ability for creative reflection. Make all that was lost by divine ordination fresh and new once again.
यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः ।
ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी ॥ 4 ॥
yathāṅkuraṃ bhasmani cha karōti dēvatā punaḥ ।
brahmasvarūpā paramā jyōtīrūpā sanātanī ॥ 4 ॥
[Verse 4:] Just as a divine being makes a sprout spring up again even from ashes — O you of the form of Brahman, the Supreme, of the form of light, the eternal one —
सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ।
विसर्ग बिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेवच ॥ 5 ॥
sarvavidyādhidēvī yā tasyai vāṇyai namō namaḥ ।
visarga bindumātrāsu yadadhiṣṭhānamēvacha ॥ 5 ॥
[Verse 5:] She who is the presiding Goddess of all knowledge — salutation, salutation to that Vāṇī! She who is the very presiding presence in the visarga and bindu marks [of written Sanskrit] —
तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै वाण्यै नमो नमः ।
व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी ॥ 6 ॥
tadadhiṣṭhātrī yā dēvī tasyai vāṇyai namō namaḥ ।
vyākhyāsvarūpā sā dēvī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī ॥ 6 ॥
[Verse 6:] Salutation, salutation to that Vāṇī who is the presiding Goddess there! That Goddess who is the very form of commentary — who takes the form of the presiding deity of all explanation —
यया विना प्रसङ्ख्यावान् सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते ।
कालसङ्ख्या स्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 7 ॥
yayā vinā prasaṅkhyāvān saṅkhyāṃ kartuṃ na śakyatē ।
kālasaṅkhyā svarūpā yā tasyai dēvyai namō namaḥ ॥ 7 ॥
[Verse 7:] She without whom even the most learned mathematician cannot calculate — she who is the very form of temporal reckoning — salutation, salutation to that Goddess!
भ्रम सिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ।
स्मृतिशक्ति ज्ञानशक्ति बुद्धिशक्ति स्वरूपिणी ॥ 8 ॥
bhrama siddhāntarūpā yā tasyai dēvyai namō namaḥ ।
smṛtiśakti jñānaśakti buddhiśakti svarūpiṇī ॥ 8 ॥
[Verse 8:] She who is the very form of the resolution of misconceptions — salutation, salutation to that Goddess! She who embodies the powers of memory, knowledge, and intellect —
प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्-या च तस्यै नमोनमः ।
सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ॥ 9 ॥
pratibhākalpanāśaktir-yā cha tasyai namōnamaḥ ।
sanatkumārō brahmāṇaṃ jñānaṃ paprachCha yatra vai ॥ 9 ॥
[Verse 9:] And she who is the power of creative imagination — salutation, salutation to her! [Illustrative story:] When Sanatkumāra once asked Brahmā about knowledge —
बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः ।
तदाष्जगाम भगवा-नात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ॥ 10 ॥
babhūva mūkavatsōspi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ ।
tadāṣjagāma bhagavā-nātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ ॥ 10 ॥
[Verse 10:] [Brahmā] became like a mute, incapable of resolving the matter. Then the Lord Himself — Śrī Kṛṣṇa, the Supreme Self — came there.
उवाच स च तां स्तौहि वाणी मिष्टां प्रजापते ।
स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ॥ 11 ॥
uvācha sa cha tāṃ stauhi vāṇī miṣṭāṃ prajāpatē ।
sa cha tuṣṭāva tāṃ brahmā chājñayā paramātmanaḥ ॥ 11 ॥
[Verse 11:] He [Kṛṣṇa] said: "Praise that Vāṇī — the sweetest one — O Lord of Creatures!" And Brahmā praised her by the command of the Supreme Self.
चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्त मुत्तमम् ।
यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ॥ 12 ॥
chakāra tatprasādēna tadā siddhānta muttamam ।
yadāpyanantaṃ paprachCha jñānamēkaṃ vasundharā ॥ 12 ॥
[Verse 12:] By her grace, [Brahmā] then composed the excellent doctrine. [Second story:] When Ananta (the cosmic serpent) once asked the earth for a single piece of knowledge —
बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः ।
तदा तां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ॥ 13 ॥
babhūva mūkavatsōspi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ ।
tadā tāṃ cha sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā ॥ 13 ॥
[Verse 13:] [The earth] became like a mute, incapable of resolving the doctrine. Then, frightened, [Ananta] praised [Sarasvatī] by Kaśyapa's instruction.
तत श्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रम भञ्जनम् ।
व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मीकिं यदा ॥ 14 ॥
tata śchakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhrama bhañjanam ।
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ cha paprachCha vālmīkiṃ yadā ॥ 14 ॥
[Verse 14:] Then [the earth] composed the pure, error-dispelling doctrine. [Third story:] When Vyāsa once asked Vālmīki about the Purāṇa-sūtra —
मौनीभूत श्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् ।
तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः ॥ 15 ॥
maunībhūta ścha sasmāra tāmēva jagadambikām ।
tadā chakāra siddhāntaṃ tadvarēṇa munīśvaraḥ ॥ 15 ॥
[Verse 15:] [Vālmīki] fell silent and recalled the very Mother of the World [Sarasvatī]. Then by her boon, the foremost of sages composed the doctrine.
सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्ध्य ध्वंसदीपकम् ।
पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः ॥ 16 ॥
samprāpya nirmalaṃ jñānaṃ bhramāndhya dhvaṃsadīpakam ।
purāṇasūtraṃ śrutvā cha vyāsaḥ kṛṣṇakalōdbhavaḥ ॥ 16 ॥
[Verse 16:] Receiving the pure knowledge — the lamp that dispels the blindness of confusion — and hearing the Purāṇa-sūtra, Vyāsa, born of a fraction of Kṛṣṇa —
तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ।
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह ॥ 17 ॥
tāṃ śivāṃ vēda dadhyau cha śatavarṣaṃ cha puṣkarē ।
tadā tvattō varaṃ prāpya satkavīndrō babhūva ha ॥ 17 ॥
[Verse 17:] Knew that auspicious Goddess; meditated on her for a hundred years at Puṣkara [lake]. Then having received a boon from you, he became the foremost among good poets.
तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः ।
यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम् ॥ 18 ॥
tadā vēdavibhāgaṃ cha purāṇaṃ cha chakāra saḥ ।
yadā mahēndraḥ paprachCha tattvajñānaṃ sadāśivam ॥ 18 ॥
[Verse 18:] Then [Vyāsa] composed the division of the Vedas and the Purāṇas. [Fourth story:] When Mahēndra (Indra) once asked Sadāśiva for the knowledge of truth —
क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः ।
पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्र श्च बृहस्पतिम् ॥ 19 ॥
kṣaṇaṃ tāmēva sañchintya tasmai jñānaṃ dadau vibhuḥ ।
paprachCha śabdaśāstraṃ cha mahēndra ścha bṛhaspatim ॥ 19 ॥
[Verse 19:] [Sadāśiva] recalled that Goddess for a moment and then gave [Indra] the knowledge. And when Mahēndra asked Bṛhaspati about śabda-śāstra (grammar/linguistics) —
दिव्य वर्ष सहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ।
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम् ॥ 20 ॥
divya varṣa sahasraṃ cha sa tvāṃ dadhyau cha puṣkarē ।
tadā tvattō varaṃ prāpya divyavarṣasahasrakam ॥ 20 ॥
[Verse 20:] [Bṛhaspati] meditated on you for a thousand divine years at Puṣkara. Then having received a boon from you [for a thousand divine years] —
उवाच शब्द शास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ।
अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ॥ 21 ॥
uvācha śabda śāstraṃ cha tadarthaṃ cha surēśvaram ।
adhyāpitāścha yē śiṣyā yairadhītaṃ munīśvaraiḥ ॥ 21 ॥
[Verse 21:] He taught the śabda-śāstra and its meaning to the lord of gods [Indra]. And the disciples who were taught by him, and by whom the great sages learned —
ते च तां परिसञ्चित्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् ।
त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रै र्मनु मानवैः ॥ 22 ॥
tē cha tāṃ parisañchitya pravartantē surēśvarīm ।
tvaṃ saṃstutā pūjitā cha munīndrai rmanu mānavaiḥ ॥ 22 ॥
[Verse 22:] All of them, meditating on that Goddess, proceed in their work. O Surēśvarī — you are praised and worshipped by the great sages, by Manu, and by all humanity.
दैत्येन्द्रै श्च सुरैश्चापि ब्रह्म विष्णुशिवादिभिः ।
जडीभूत स्सहस्रास्यः पञ्चवक्त्र श्चतुर्मुखः ॥ 23 ॥
daityēndrai ścha suraiśchāpi brahma viṣṇuśivādibhiḥ ।
jaḍībhūta ssahasrāsyaḥ pañchavaktra śchaturmukhaḥ ॥ 23 ॥
[Verse 23:] And by the lords of demons, by the gods, by Brahmā, Viṣṇu, Śiva, and others; [before you] even the thousand-mouthed Ananta, the five-faced Śiva, and the four-faced Brahmā become speechless —
यां स्तोतुं कि महं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ।
इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्य श्च भक्तिनम्रात्म कन्धरः ॥ 24 ॥
yāṃ stōtuṃ ki mahaṃ staumi tāmēkāsyēna mānavaḥ ।
ityuktvā yājñavalkya ścha bhaktinamrātma kandharaḥ ॥ 24 ॥
[Verse 24:] How can I — a single-mouthed human — praise her whom even these cannot praise? Having said this, Yājñavalkya, with his neck bowed in devotion —
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ।
ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टा7प्युवाच तम् ॥ 25 ॥
praṇanāma nirāhārō rurōda cha muhurmuhuḥ ।
jyōtīrūpā mahāmāyā tēna dṛṣṭā7pyuvācha tam ॥ 25 ॥
[Verse 25:] Bowed down in prostration, fasting, he wept again and again. The Great Māyā of the form of light, seen by him, spoke to him:
सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ।
याज्ञवल्क्य कृतं वाणी स्तोत्रमेतत्तु यः पठेत् ॥ 26 ॥
sukavīndrō bhavētyuktvā vaikuṇṭhaṃ cha jagāma ha ।
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇī stōtramētattu yaḥ paṭhēt ॥ 26 ॥
[Verse 26 — Sarasvatī speaks; phalaśruti begins:] "You will become the foremost among good poets!" — having said this, she went to Vaikuṇṭha. Whoever reads this Vāṇī stotram composed by Yājñavalkya —
स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् ।
महा मूर्खश्च दुर्बुद्धिर्-वर्षमेकं यदा पठेत् ।
स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवेद्ध्रुवम् ॥ 27 ॥
sa kavīndrō mahāvāgmī bṛhaspatisamō bhavēt ।
mahā mūrkhaścha durbuddhir-varṣamēkaṃ yadā paṭhēt ।
sa paṇḍitaścha mēdhāvī sukavīndrō bhavēddhruvam ॥ 27 ॥
[Phalaśruti:] Will become the foremost poet, a great orator, equal to Bṛhaspati. Even a great fool of poor understanding, if they read for one year — will certainly become a scholar, mentally sharp, and the foremost among good poets.
इति श्री देवी भागवते महापुराणे नवमस्कन्धे
सरस्वतीस्तवं नाम पञ्चमोध्यायः ।
सरस्वती कटाक्ष सिद्धिरस्तु ।
iti śrī dēvī bhāgavatē mahāpurāṇē navamaskandhē
sarasvatīstavaṃ nāma pañchamōdhyāyaḥ ।
sarasvatī kaṭākṣa siddhirastu ।
Thus ends the fifth chapter named "Sarasvatī-stava" in the ninth skandha of the Śrī Devī Bhāgavata Mahāpurāṇa. May the grace-glance of Sarasvatī be [ours].
इदं मयाकृतं पारायणं
श्रीसद्गुरु चरणारविन्दार्पणमस्तु ।
idaṃ mayākṛtaṃ pārāyaṇaṃ
śrīsadguru charaṇāravindārpaṇamastu ।
May this pārāyaṇa (recitation/reading) performed by me be offered at the lotus feet of the holy sadguru.